SEMANTIK ROLLAR TUSHUNCHASI VA ULARNING LINGVISTIK TALQINI
DOI:
https://doi.org/10.65164/be32jj05Keywords:
semantik rollar, SRL, kompyuter lingvistikasi, predikatsiya, argumentatsiya, predikativ tuzilmalar, “case role, “proto-rollar”, generative grammatika, kognitiv lingvistika, fe’l argumentlari, sintaktik-semantik munosabatAbstract
Ushbu maqola Semantik rollar tushunchasining lingvistik tizimdagi oʻrni, ularning kognitiv va tizimli talqini, shuningdek kompyuter lingvistikasida tutgan oʻrni ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Semantik rollarni aniqlash jarayoni bir nechta nazariy asoslarga tayangan holda amalga oshiriladi. Harakatni kim bajarayotgani aniqlanadi. Tematik tizimlar esa fe’lning ma’no strukturasiga mos ravishda harakatga jalb etilgan barcha elementlarning vazifasini: agent, pasiyent, mavzu, instrument va boshqa rollarni tizimli ravishda belgilashga xizmat qiladi. Shuningdek, gapning chuqur semantik mazmunini tiklashni, ya’ni fe’l va uning argumentlari oʻrtasidagi mazmuniy bogʻlanishni aniqlashni nazarda tutadi.
Oʻtkazilgan tahlillar shuni koʻrsatadiki, semantik rollar gapning formal-sintaktik tuzilishiga doimo mos kelavermaydi. Bu holat semantik rollar tilning grammatik darajasidan koʻra chuqur mazmunli qatlamga oidligini tasdiqlaydi. Shu bois oʻzbek tilida semantik rollarni aniq tavsiflaydigan, ularni formal belgilash va avtomatik tahlil qilish imkonini beradigan maxsus tizimlarni yaratish muhim. Bunday tizim fe’lning argument tuzilishini, qoʻshimchalarning semantik yukini va gapning mazmuniy modelini chuqur tahlil qilishga asoslanadi hamda kelgusida korpus lingvistikasida, SRL (Semantic Role Labeling) modellarida va NLP algoritmlarida samarali qoʻllanishi mumkin boʻladi.
References
1. Fillmore C. J. The Case for Case // Bach E., Harms R. (eds.). Universals in Linguistic Theory. –
New York: Holt, Rinehart and Winston, 1968. – P. 1–88.
2. Fillmore C. J. Frame Semantics // Linguistic Society of Korea (ed.). Linguistics in the Morning
Calm. – Seoul: Hanshin Publishing Co., 1982. – P. 111–138.
3. Dowty D. Thematic Proto-Roles and Argument Selection // Language. – 1991. – Vol. 67, No. 3.
– P. 547–619.
4. Jackendoff R. Semantic Structures. – Cambridge, MA: MIT Press, 1990. – 330 p.
5. Levin B., Rappaport Hovav M. Argument Realization. – Cambridge: Cambridge University
Press, 2005. – 364 p.
6. Radford A. Syntactic Theory and the Structure of English: A Minimalist Approach. – Cambridge:
Cambridge University Press, 2004. – 443 p.
7. Carnie A. Syntax: A Generative Introduction. – 3rd ed. – Oxford: Wiley-Blackwell, 2013. – 565
p.
8. Chomsky N. Lectures on Government and Binding. – Dordrecht: Foris Publications, 1981. – 371
p.
9. Langacker R. W. Foundations of Cognitive Grammar. Vol. 1: Theoretical Prerequisites. –
Stanford: Stanford University Press, 1987. – 516 p.
10. Croft W., Cruse D. A. Cognitive Linguistics. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
– 356 p.
