RIVOJLANAYOTGAN MAMLAKATLARDA FISKAL NOMARKAZLASHTIRISH: ASOSIY MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR
DOI:
https://doi.org/10.65164/da18hq60Keywords:
fiskal nomarkazlashtirish, rivojlanayotgan davlatlar, fiskal federalizm, markaziy hukumat, mahalliy hukumat.Abstract
Fiskal nomarkazlashtirish xarajatlar majburiyatlari va daromadlarni
shakillantirish vakolatlarini markaziy hukumatlardan quyi bo‘g’inlarga (viloyat, tuman kabi)
o‘tkazishni anglatadi. 1990-yillarning boshlaridan beri rivojlanayotgan mamlakatlarda
nomarkazlashtirish islohotlari kengroq boshqaruv, demokratlashtirish va davlat sektorini
modernizatsiya qilish kun tartibining bir qismi sifatida keng qo‘llanilgan. Fiskal federalizm nazariyasi
nomarkazlashtirish samaradorlikda, javobgarlikda va farovonlikda yutuqlar olib kelishini taxmin
qilsa-da, empirik tadqiqotlarda aniqlangan natijalar turli xil va o‘rganilayotgan hududning o‘ziga
xosliklariga bog’liqligicha qolmoqda. Ushbu maqola rivojlanayotgan mamlakatlarda fiskal
nomarkazlashtirishning mavjud adabiyotlarga asoslangan tahlilini taqdim etadi. Nazariy va empirik
tadqiqotlarga tayanib, u nomarkazlashtirishdan ko‘zlangan natijalarga to‘siq bo‘ladigan asosiy fiskal,
institutsional va siyosiy cheklovlarni aniqlaydi va ilmiy ishlarda taklif qilingan fiskal
nomarkazlashtirish qoidalarini ishlab chiqish tavsiyalarini umumlashtiradi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki,
zaif mahalliy daromad bazalari, cheklangan ma'muriy va texnik imkoniyatlar, vertikal fiskal
nomutanosibliklar, yaxshi ishlab chiqilmagan hukumatlararo transfer tizimlari, makro-fiskal
xavflarga uchrash va siyosiy iqtisodiy cheklovlar eng ko‘p takrorlanuvchi muammolar hisoblanadi.
Maqolada fiskal nomarkazlashtirish rivojlanish natijalarini yaxshilashga faqat mustahkam
institutsional tizimlar bilan birga joriy qilinganda, samarali davlat moliyaviy boshqaruv tizimlari
tomonidan qo‘llab-quvvatlanganda va yaxshi ketma-ket islohotlar orqali bosqichma-bosqich amalga
oshirilganda hissa qo‘shishi mumkin degan xulosaga kelindi.
References
1. Bahl, R., Martinez-Vazquez, J., 2006. Fiskal nomarkazlashtirish ketma-ketligi. Jahon banki
tadqiqoti.
2. Bird, R.M., Vaillankourt, F., 1998. Rivojlanayotgan mamlakatlarda fiskal nomarkazlashtirish.
Kembrij universiteti nashriyoti.
3. Kanavire-Bakarreza,
G.,
Martinez-Vazquez,
J.,
Yedgenov,
B.,
2019.
Fiskal
nomarkazlashtirishning iqtisodiy o‘sishga ta'sirini aniqlash. Jahon rivojlanish 127.
4. Xalqaro valyuta jamg'armasi, 2018. Fiskal nomarkazlashtirish. XVJ Xodimlarga yo‘riqnoma
qaydlari.
5. Xalqaro valyuta jamg'armasi, 2023. Mahalliy hukumat qarzi va fiskal xavflar. XVJ ishchi hujjati.
6. Martinez-Vazquez, J., Lago-Penas, S., Sakchi, A., 2017. Fiskal nomarkazlashtirishning ta'siri:
So‘rovnoma. Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali 31(4).
7. Oates, W.E., 1972. Fiskal federalizm. Harkourt Brake Jovanovich.
8. Oates, W.E., 1999. Fiskal federalizm haqida essey. Iqtisodiy adabiyotlar jurnali 37(3).
9. Smoke, P., 2001. Rivojlanayotgan mamlakatlarda fiskal nomarkazlashtirish: mavjud
tushunchalar va amaliyot sharhi. UNRISD.
10. Weingast, B.R., 2009. Ikkinchi avlod fiskal federalizmi. Shahar iqtisodiyoti jurnali 65(3).
11. Jahon banki, 2019. Rivojlanayotgan mamlakatlarda nomarkazlashtirishni qayta ko‘rib chiqish.
