SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA MOLIYAVIY XAVFLARNI ANIQLASH VA BOSHQARISH: ALGORITM, SAMARADORLIK VA O‘ZBEKISTON MOLIYA SEKTORI UCHUN TATBIQ MODELI
DOI:
https://doi.org/10.65164/2qb9fy18Keywords:
sun'iy intellekt, moliyaviy xavf, risk menejment, mashinali o'qitish, chuqur o'qitish, kredit riski, firibgarlik aniqlash, bozor riski, fintech, raqamli iqtisodiyot, XGBoost, LSTM, O'zbekiston.Abstract
Ushbu maqolada sun'iy intellekt (AI) texnologiyalarining moliyaviy xavflarni aniqlash va boshqarishdagi ilmiy-amaliy ahamiyati kompleks tarzda tahlil qilinadi. Mashinali o'qitish (machine learning), chuqur o'qitish (deep learning) va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) algoritmlarining kredit riski, bozor riski, firibgarlik riski va likvidlik riski kabi asosiy moliyaviy xavf turlarini aniqlashdagi samaradorligi ko'rib chiqiladi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, AI asosidagi risk tizimlari an'anaviy uslublarga qaraganda firibgarlikni aniqlash aniqligini 95–99% darajasiga, kredit skoringni esa 88–96% darajasiga yetkazish imkonini beradi. JP Morgan, Visa, Mastercard va Markaziy banklar tajribasi asosida qiyosiy tahlil o'tkazilgan. O'zbekiston moliya sektori uchun to'rt bosqichli AI risk menejment integratsion modeli taklif etiladi.
References
1. Basel Committee on Banking Supervision (BCBS). (2023). Principles for the Sound Management of Operational Risk and the Role of Supervision. Bank for International Settlements. https://www.bis.org/publ/bcbs195.pdf
2. Broeders, D., & Prenio, J. (2018). Innovative technology in financial supervision (suptech): The experience of early users. FSI Insights on Policy Implementation, No. 9. Financial Stability Institute, BIS.
3. Deloitte. (2024). AI and Risk Management in Financial Services: Global Survey Report 2024. Deloitte Insights. https://www2.deloitte.com/global/en/insights/industry/financial-services.html
4. Dumitrescu, E., Hué, S., Hurlin, C., & Tokpavi, S. (2022). Machine learning for credit scoring: Improving logistic regression with non-linear decision-tree effects. European Journal of Operational Research, 297(3), 1178–1192. https://doi.org/10.1016/j.ejor.2021.06.053
5. Goodfellow, I., Bengio, Y., & Courville, A. (2016). Deep Learning. MIT Press. https://www.deeplearningbook.org
6. JP Morgan Chase. (2023). Annual Report 2023: Technology and Innovation in Risk Management. New York: JPMorgan Chase & Co.
7. Kendjayeva, D. Kh. (2023). Rol' iskusstvennogo intellekta v povyshenii effektivnosti ekonomicheskikh protsessov [Роль искусственного интеллекта в повышении эффективности экономических процессов]. Toshkent amaliy fanlar universiteti ilmiy-amaliy anjumani materiallari. Toshkent: TATU. [Google Scholar: scholar.google.com/citations?user=c0FaPIIAAAAJ]
8. Kendjayeva, D. Kh. (2024). Ob''yasnimyy iskusstvennyy intellekt (XAI): Obespechenie prozrachnosti i doveriya pol'zovateley v obrazovatel'nykh resheniyakh — kontseptual'naya model' [Объяснимый искусственный интеллект (XAI): обеспечение прозрачности и доверия пользователей в образовательных решениях — концептуальная модель]. Toshkent amaliy fanlar universiteti. [ORCID: 0000-0002-4337-3080]
9. Khandani, A. E., Kim, A. J., & Lo, A. W. (2010). Consumer credit-risk models via machine-learning algorithms. Journal of Banking & Finance, 34(11), 2767–2787. https://doi.org/10.1016/j.jbankfin.2010.06.001
10. Luo, C., Wu, D., & Wu, D. (2021). A deep learning approach for credit scoring using credit default swaps. Engineering Applications of Artificial Intelligence, 65, 465–470. https://doi.org/10.1016/j.engappai.2016.12.002
11. McKinsey Global Institute. (2023). The Economic Potential of Generative AI: The Next Productivity Frontier. McKinsey & Company. https://www.mckinsey.com/capabilities/mckinsey-digital/our-insights
12. Phua, C., Lee, V., Smith, K., & Gayler, R. (2010). A comprehensive survey of data mining-based fraud detection research. arXiv:1009.6119. https://arxiv.org/abs/1009.6119
13. Prezident Respubliki Uzbekistan. (2020). Ukaz № PF-6079 «Ob utverzhdenii strategii Tsifrovoy Uzbekistan – 2030» [Указ Президента Республики Узбекистан № УП-6079 от 5 октября 2020 г. «Об утверждении стратегии Цифровой Узбекистан – 2030»]. https://lex.uz/docs/5031048
14. Prezident Respubliki Uzbekistan. (2024). Postanovlenie № PP-358 «Ob utverzhdenii Strategii razvitiya tekhnologiy iskusstvennogo intellekta do 2030 goda» [Постановление Президента Республики Узбекистан № ПП-358 от 14 октября 2024 г.]. https://lex.uz/ru/docs/7158606
1485
15. Russell, S., & Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson Education.
16. Van Belle, V., Pelsmaekers, K., Suykens, J. A. K., & Van Gestel, T. (2022). Explainability in credit risk management. Expert Systems with Applications, 195, 116634. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2022.116634
17. Vapnik, V. N. (1995). The Nature of Statistical Learning Theory. Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4757-3264-1