SUN’IY INTELLEKT VA KATTA MA’LUMOTLAR O‘ZBEKISTON BANK SEKTORIDA: RAQAMLI IQTISODIYOTGA TA’SIRINI SIFAT VA EKSPERIMENTAL YONDASHUV ASOSIDA BAHOLASH

Mualliflar

  • Rustamova Diyora Toshkent amaliy fanlar universiteti, Iqtisod fakulteti, Bank ishi yo‘nalishi talabasi Muallif
  • Jumanov Eshmamat Toshkent amaliy fanlar universiteti Umumiqtisodiy fanlar kafedrasi dotsenti (PhD) Muallif

DOI:

https://doi.org/10.65164/8p80fs25

Kalit so‘zlar:

Raqamli iqtisodiyot; sun’iy intellekt; katta ma’lumotlar; bank sektori; kredit skoring; moliyaviy inklyuziya; O‘zbekiston

Abstrak

Maqolada O‘zbekiston raqamli iqtisodiyotining muhim ustunlaridan biri bo‘lgan bank sektori misolida sun’iy intellekt (SI) va katta ma’lumotlar texnologiyalarining amaliy ta’siri tahlil qilinadi. Rasmiy hujjatlar, xalqaro hisobotlar va akademik manbalar O‘zbekistonda raqamli transformatsiyaning bank va moliya xizmatlari orqali tezlashayotganini, biroq SI va big data yechimlarining chuqur bahosi yetarli emasligini ko‘rsatadi.[1] Tadqiqot maqsadi - SI va katta ma’lumotlarga asoslangan yechimlar bank operatsion samaradorligi, risklarni boshqarish va moliyaviy inklyuziya ko‘rsatkichlariga qanday ta’sir qilishini aniqlash hamda bu jarayonni raqamli iqtisodiyot rivoji bilan bog‘lashdir.

 

Metodologiya aralash yondashuvga tayangan: birinchi bosqichda O‘zbekistonning yirik tijorat banki va fintech subyekti bo‘yicha sifatli keys-stadi va yarim strukturaviy intervyular o‘tkaziladi; ikkinchi bosqichda esa SI asosidagi kredit skoring va mijozlarga xizmat ko‘rsatish yechimi A/B eksperiment dizayni asosida pilot tarzda sinovdan o‘tkaziladi. Ma’lumotlar farqlar farqi (differencein-differences), logistik regressiya va deskriptiv tahlil usullari yordamida qayta ishlanadi.

 

Dastlabki natijalar va xalqaro tajriba SI hamda katta ma’lumotlar kredit riskini baholash aniqligini oshirishi, defolt stavkasini kamaytirishi va ayniqsa kichik biznes va kam xizmat qamrab olingan segmentlar uchun moliyaviy kirish imkoniyatini kengaytirishini ko‘rsatadi.[8] O‘zbekiston kontekstida esa asosiy cheklovlar sifatli ma’lumotlar yetishmasligi, malakali kadrlar tanqisligi va ehtiyotkor regulyativ pozitsiya bilan bog‘liq. Maqola SI va katta ma’lumotlar integratsiyasining institutsional omillarini ochib beradi, siyosiy qaror qabul qiluvchilar va banklar uchun amaliy tavsiyalar taklif etadi hamda raqamli iqtisodiyot bo‘yicha Markaziy Osiyo miqyosida kam o‘rganilgan ilmiy bo‘shliqni qisman to‘ldiradi. 

Havolalar

1. UNDP. Digital Economy of Uzbekistan: Opportunities, Challenges and Policy Options.

2025.(Digital Economy Study_ENG.indd)523

2. Ruziev A. Banking System of Uzbekistan in the Context of Digital Transformation.

2025.(https://inlibrary.uz/index.php/arims/article/view/90138)

3. “New Stages of Banking System Development in the Digital Economy of Uzbekistan”,

2025.(https://scientists.uz/uploads/202503/A.I.-21.pdf)

4. Abdurashidova M.S. “Artificial Intelligence in the Banking Sector in Uzbekistan”. ACM,

2023.(https://dl.acm.org/doi/fullHtml/10.1145/3644713.3644721)

5. “Prospects for Digital Economy and Artificial Intelligence in Uzbekistan”. Digital.gov.uz,

2024.(https://digital.gov.uz/en/news/view/30174)

6. Reuters. “Uzbekistan sets up tax-free zone for AI to attract foreign investors”.

2025.(https://www.reuters.com/world/asia-pacific/uzbekistan-sets-up-tax-free-zone-ai-attractforeign-investors-2025-11-07/)

7. Chen B. et al. “The Transformative Role of Artificial Intelligence and Big Data in Banking”.

2024-2025 working paper.

(https://www.junjiexia.com/uploads/7/6/7/2/76726065/ai_banking_10dec2024.pdf)

8. Óskarsdóttir M. et al. “The value of big data for credit scoring: Enhancing financial inclusion

and stability”. Applied Soft Computing, 2019.(The value of big data for credit scoring: Enhancing

financial inclusion using mobile phone data and social network analytics - ScienceDirect)

9. Baesens B. “Big Data for Credit Scoring: Opportunities and Challenges”.

2016.(https://www.informationweek.com/machine-learning-ai/big-data-for-credit-scoringopportunities-and-challenges)

10. Vuković D.B. “AI integration in financial services: a systematic review”. Humanities and Social

Sciences Communications, 2025.(https://www.nature.com/articles/s41599-025-04850-8)

11. “Artificial Intelligence and Big Data in the Financial Services Industry”. HKIMR Applied

Research Report, 2021.(https://www.aof.org.hk/docs/default-source/hkimr/applied-researchreport/aibdrep.pdf)

12. Darmawati D. “The Role of Artificial Intelligence in Improving the Efficiency of Financial

Institutions”. Journal of Risk and Financial Management, 2025.(https://www.mdpi.com/1911-

8074/18/11/601)

13. Olatunji Israel, Mayowa Emmanuel “Alternative Credit Scoring and Financial Inclusion in

Emerging Markets”. Riskseal Blog, 2025. (https://riskseal.io/blog/how-alternative-creditscoring-is-driving-financial-inclusion-in-emerging-markets)

14. “The Integration of Big Data Analytics and Machine Learning in Credit Scoring for Expanding

Financial Inclusion”. 2025.

(https://www.researchgate.net/publication/394442886_The_Integration_of_Big_Data_Analytic

s_and_Machine_Learning_in_Credit_Scoring_for_Expanding_Financial_Inclusion)

15. “Prospects for the Introduction of Artificial Intelligence in the Banking System”. Interfinance,

TSUE, 2025.(https://interfinance.tsue.uz/?p=4630)

16. Sumit Agarwal, Shashwat Alok, Pulak Ghosh, Sudip Gupta Financial Inclusion and Alternate

Credit Scoring: Role of Big Data and Machine Learning in Fintech, SSRN, 2020

(https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3507827)

17. Amineh Khaddam (https://orcid.org/0000-0003-1572-2973), Hasan Alhanatleh

(https://orcid.org/0000-0002-8046-0335) Role of artificial intelligence and BIG DATA

capabilities on fintech services: Value co-creation theory, Business Perspectives, 2024

(https://www.businessperspectives.org/index.php/journals/innovative-marketing/issue-471/roleof-artificial-intelligence-and-big-data-capabilities-on-fintech-services-value-co-creationtheory)

Yuklab olishlar

Nashr qilingan

2025-12-29