BO‘YLA QUTLUG‘ YARG‘AN’ (SUUJIYN) BITIGIDAGI MUALLIF IDЕNTIFIKATSIYASIDA UNVONLAR SЕMANTIKASI O‘RNI
DOI:
https://doi.org/10.65164/0t396668Ключевые слова:
Turk-runik yozuvi, Uyg‘ur xoqonligi, Suujiyn bitigi, epitafiya, etnografiya, qadimgi turkiy tilАннотация
Qadimgi turkiy runik bitiglar ular topilgan, shifrlangan va birinchi marta nashr etilgan kundan boshlab doimiy ravishda diqqatni tortadi. Etnik o‘zagini O‘rxun-Yenisey bilan bog‘lagan bir qancha millat va elatlar ham o‘z ildizlarini izlab, bu bitiglarga qiziqish bildirgan. Shu bois qadimiy turkiy bitiglar bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar anchagina ko‘p ekanligini ta’kidlash lozim. Bu yozuvlardan eng mashhurlari va nisbatan ko‘p o‘rganilgani bevosita hukmdorlarga tegishlidir. Unchalik katta hajmda bo‘lmagan, ammo bir qancha turkologlarning diqqatini o‘ziga tortgan yodnomalardan biri Mo‘g‘ulistonning Balgan viloyati Suujiyn Sayxan dovoni hududidan topilgan VIII-IX asrlarga mansub muhim yozma yodgorliklardan biri – “Bo‘yla Qutlug‘ Yarg‘an ('Suujiyn') bitigtoshidir. Ushbu maqolada bitigtosh tarixi, lingvistik xususiyatlari va onomastik ahamiyati tahlil qilinib, bitigda tilga olingan Boyla Qutluγ Yarγan shaxsining ijtimoiy maqomi, Uyg‘ur xoqonligidagi siyosiy-harbiy tuzilmada tutgan o‘rni, boyla, qutluγ, yarγan, buyruq, tarqan kabi unvonlarning semantikasi va mansab iyerarxiyasidagi funksiyalari ilmiy manbalar asosida yoritiladi. Matnning dastlabki satrlari morfologik, semantik va tarkibiy jihatdan sharhlanib, undagi antroponimlar, etnonimlar, titullar va madaniy-ijtimoiy atamalar qadimgi turk jamiyati tuzumi bilan bog‘liq holda izohlanadi. Maqola bitigning turkiy epigrafika, onomastika va tarixshunoslik uchun ilmiy ahamiyatini asoslaydi.
Библиографические ссылки
1. Aydin E. Suci Yaziti’nin İlk Satiriyla İlgili Yeni Bir Öneri. Turkish Studies - International Periodical
For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/4, Fall 2012, p. 309-314,
Ankara-Turkey. – S. 310.
2. Bahaeddin Ö. Şine-ısu Yazıtının Tarihi Önemi. Belleten, – Ankara: 1951. – S. 59.
3. Bazin L. Les systèmes chronologiques dans le monde turc ancien. Budapest: Akadémiai Kiadó. 1991.
– С. 96-97.
4. Bazin L. Les systèmes chronologiques dans le monde turc ancien. Budapest: Akadémiai Kiadó. 1991.
– С. 97.
5. Berta Á. Szavaimat Jól Halljátok... A Türk és Ujgur Rovásírásos Emlékek Kritikai Kiadása. Szeged:
Jate. 2004.
6. Caferoğlu A. Eski Türkçe Uygur Sözlüğü. – Istanbul. 1968. – S. 49; Donuk A. Eski türk devletlerinde
... – S. 10.
7. Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. – Oxford, 1972 – P. 385.
8. Donuk A. Eski türk devletlerinde idari-askeri unvan ve terimler. – Istanbul, 1988. – 134 s
9. Erhan Aydin. Suci Yaziti’nin İlk Satiriyla İlgili Yeni Bir Öneri. Turkish Studies - International
Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/4, Fall 2012,
p. 309-314, Ankara-Turkey
10. Giraud R. Göktürk İmparatorluğu (çev. İ. Mangaltepe), – Ankara: Ötüken Yay, 1999. – S. 127.
11. Hatice Şirin User. Kan Ağla- Ve Baş Bağla- Deyimlerinin Bilge Kağan Ve Suci Yazitlari Temelinde
Açiklamasi. Türkbilig, 2008/16. – Р. 137-145.
12. Hóng Yǒngmíng. The New Discussion of the Old Turkic “Suji Inscription” // Journal of Minzu
University of China (Philosophy and Social Sciences Edition). 2010. Vol. 37 (188). № 1. P. 122–
128.
13. Kafesoğlu İ. Türk-İslâm Sentezi. Aydınlar Ocağı Yayınları. 1985 – S. 44.
14. Kafesoğlu İbrahim. Türk Milli Kültürü, Boğaziçi Yayınlan. – İstanbul. 1995. S. – 95.
354 Donuk A. Eski Türk devletlerinde ... – S. 44.1448
15. Mori M. ―スージ碑文の一解釈 ＝ 最初の三行について (Sūci hibunno içi kaişaku —saişono
sangyōni tsuite—)‖, 古代トルコ 民族史研究 /2/. Kodai toruko minzokuşi kenkyū II, Tōkyō, 1992.
– С. 158-161.
16. Orhun H.N. Eski Turk Yazitlari. – Istanbul, 1939, T-1. s. 155-159.
17. Orkun H. N. Eski Türk Yazıtları, II. – Ankara: TTK, 1986. – S. 40.
18. Pritsak O. The Proto-Bulgarian Military inventory inscriptions, Studia Turco-Hungarica, V. –
Budapest. 1981. – S. 33-61.
19. Ramstedt G. J. Zwei uigurische Runeninschriften in der Nord-Mongolei // Journal de la Societe
Finno-Ougrienne-XXX-3, Helsingfors, 1913, pp.1-9.
20. Ramstedt G. J. Zwei uigurische Runeninschriften in der Nord-Mongolei // Journal de la Societe
Finno-Ougrienne-XXX-3, Helsingfors, 1913, pp. 6.
21. Saadettin G. Boyla ve Baga Unvanı, ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, I/1. 2010. – S. 76.
22. Sertkaya O. F. 2001. Suuci < Sugeci / (Bel) Yazıtı Ne Zaman Yazıldı? Türk Dili Araştırmaları Yıllığı
Belleten 2000, 307–312.
23. Sertkaya O. F. 2001. Suuci < Sugeci / (Bel) Yazıtı Ne Zaman Yazıldı? Türk Dili Araştırmaları Yıllığı
Belleten 2000, 309.
24. Sertkaya O. F. Göktürk Harfli Uygur Kitabelerinin Türk Kültür Tarihi İçerisindeki Yeri. Türk
Kültürü Araştırmaları 28/1–2 (1990) (Prof. Dr. Muharrem Ergin‘e Armağan), Ankara: Türk
Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1992. – С. 333.
25. Sertkaya O. F. Suuci < Sugeci / (Bel) Yazıtı Ne Zaman Yazıldı? Türk Dili Araştırmaları Yıllığı
Belleten. 2001. – С. 309.
26. Şirin H. Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi.– Ankara: TDK yayınları, 2016. – S. 362.
27. Şirin User H. Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlıgı Yazıtları, Söz Varlığı İncelemesi. Konya: Kömen.
2009.
28. Sümer F. Türk Devletleri Tarihinde Şahis Adları. – Istanbul, 1999 – S. 12.
29. Tekin T. Orhon Türkçesi Grameri. – Ankara: Sanat Kitabevi, 2000. – S. 242.
30. Tezcan S. Eski Türkçe Buyla ve Baga Sanları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten. – Ankara:
1978 – S. 53.
31. Togan İ., Kara G., Baysal C. Çin kaynaklarında Türkler. Eski T’ang Tarihi. – Ankara: ТТK, 2006. –
S. 240.
32. Айдаров Г.Язык Oрхонских памятников древнетюркской письменности VIII века. Алма-Ата,
1971. – С.353-354.
33. Батманов И. А. Язıк Енисейски памятников древнетюркской писъменности. Фрунзе. 1959.
34. Барфилд Т. Опасная граница: кочевые империи и Китай (221 г. до н. э. – 1757 г. н. э.) / Пер. Д.
В. Рхлядева, В.Б. Кузнецова; науч. ред. и пред. Д. В. Рхлядева. ‒ СПб: 2009. ‒ С. 18-19.
35. Бобоёров. Ғ. Ғарбий Турк хоқонлиги давлат тузуми. – Т.: Янги нашр, 2018. – Б. 136.
36. В. В. Тишин. Кто же ты, «сын кыркыза»? Или снова о Суджинской надписи //
Тюркологический сборник 2015–2016. – М.: Наука – Восточная литература, 2018 – С. 275-295.
37. Зуев Ю. А.Киргизская надпись из Суджи // Советское востоковедение. 1958 – С.134.
38. Кляшторный С.Г.Истоико-культурное значение Суджинской надписи // Проблемы
востоковедения. – М , 1959, № 5. – C.162-169.
39. Кормушин И.В. Тамговые аналогии наскальных надписей из долины р. Алаш (Западная Тува)
стелы из Суджи (Северная Монголия), или Еще развопросу кыргызском характере
Суджинской надписи. – М. 2009 – 177-188 с.
40. Малов С. Е. Енисейская писъменност' Тюрков, текстı и переводı. – Москва–Ленинград. 1952.
– С. 84-90.
41. Малов С. Й. Образцы древнетюретской писменности с предисловием и словарем. – Ташкент.
1926. – С. 66.
42. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. – М.-Л., 1951
– С.76-77.
43. Малов С.Е.Енисейская письменности тюрков. – М-Л.,1952 – С.84-90.
44. Сарткожаулы К. Суджинские надписи (новый перевод и толкавние). Тyрк жазба
ескерткiштерi. – Астана. 2015 – 3-19 с.
