PROTSEDURAL XOTIRANING NUTQ KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHDAGI O‘RNI
DOI:
https://doi.org/10.65164/xbdj2481Ключевые слова:
protsedural xotira, nutq ko‘nikmalari, avtomatlashtirish, mashq, takrorlash, kognitiv jarayon, psixolingvistika, nutq rivoji, kommunikativ kompetensiya, til o‘rganishАннотация
Ushbu maqolada protsedural xotiraning nutq ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni keng va tizimli tarzda yoritiladi. Protsedural xotira inson faoliyatida avtomatlashtirilgan harakatlar va ko‘nikmalarni boshqaruvchi asosiy kognitiv mexanizmlardan biri hisoblanadi. Nutq faoliyati ham murakkab, ammo mashq orqali avtomatik tus oluvchi jarayon sifatida aynan shu turdagi xotira bilan chambarchas bog‘liq. Tadqiqotda nutqni egallash jarayonida ongli bilimdan ko‘ra amaliy mashq va takrorlashning ustuvorligi ta’kidlanadi. Protsedural xotira orqali o‘zlashtirilgan nutq birliklari vaqt o‘tishi bilan barqarorlashadi. Bu jarayon ayniqsa fonetik, grammatik va sintaktik ko‘nikmalarni shakllantirishda yaqqol ko‘zga tashlanadi. Nutq jarayonida tez va to‘g‘ri javob qaytarish ko‘pincha avtomatlashtirilgan mexanizmlarga tayanadi. Maqolada til o‘rganish jarayonida takroriy mashqlarning ahamiyati alohida tahlil qilinadi. Protsedural xotira nutqiy xatolarni kamaytirishga yordam beradi. U nutqning ravonligi va aniqligini ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqotda psixolingvistika va kognitiv psixologiya yutuqlariga tayangan holda tahlillar olib boriladi. Nutqni shakllantirishda faqat deklarativ bilim yetarli emasligi asoslab beriladi. Mashq jarayonida nutqiy birliklar ong osti darajasida mustahkamlanadi. Bu holat bolalar va kattalar nutqini rivojlantirishda muhim hisoblanadi. Maqolada ona tili va chet tilini o‘rganishda protsedural xotiraning roli solishtirma tahlil qilinadi. Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, doimiy amaliy mashqlar nutqning tezlashuviga olib keladi. Protsedural xotira orqali shakllangan ko‘nikmalar uzoq muddat saqlanadi. Nutqni avtomatlashtirish jarayoni kommunikativ kompetensiyani oshiradi. Tadqiqot natijalari ta’lim amaliyotida samarali foydalanish mumkinligini ko‘rsatadi. O‘qitish jarayonida mashq asosidagi metodlarning ahamiyati ochib beriladi. Protsedural xotiraga tayangan yondashuvlar nutqiy faoliyatni tabiiylashtiradi. Maqola xulosasida ushbu xotira turining nutq ta’limidagi strategik ahamiyati yoritiladi
Библиографические ссылки
1. Anderson J. R. Cognitive Psychology and Its Implications. New York, Worth Publishers, 2015
yil. Protsedural va deklarativ xotira bo‘yicha nazariy qarashlar 220–245-betlar.
2. Ullman M. T. The Declarative/Procedural Model of Language. Oxford, Oxford University Press,
2004 yil. Nutq ko‘nikmalari va protsedural xotira munosabati 85–112-betlar.
3. Baddeley A. Human Memory: Theory and Practice. London, Psychology Press, 2012 yil. Xotira
turlari tasnifi va mexanizmlari 140–168-betlar.
4. Levelt W. J. M. Speaking: From Intention to Articulation. Cambridge, MIT Press, 1993 yil. Nutq
ishlab chiqish jarayoni va avtomatlashtirish 300–335-betlar.
5. Ellis R. The Study of Second Language Acquisition. Oxford, Oxford University Press, 2008 yil.
Chet tilini o‘rganishda mashq va takrorlash masalalari 455–489-betlar.
6. DeKeyser R. Practice in a Second Language: Perspectives from Applied Linguistics and
Cognitive Psychology. Cambridge, Cambridge University Press, 2007 yil. Amaliy mashqlar va
protsedural xotira 25–60-betlar.
7. Солсо Р. Л. Когнитивная психология. Санкт-Петербург, Питер, 2013 год. Процедурная
память и навыки 310–342-betlar.
8. Леонтьев А. А. Психолингвистика. Москва, Академия, 2007 год. Речевая деятельность и
навыки 180–210-betlar.
9. Зимняя И. А. Лингвопсихология речевой деятельности. Москва, Флинта, 2001 год.
Формирование речевых умений 95–130-betlar.
10. Shams L., Seitz A. Benefits of Multisensory Learning. Trends in Cognitive Sciences,
Elsevier, 2008 yil. Mashq va avtomatlashtirishga oid misollar 411–417-betlar.
